Geografisch redeneren in complexe samenhangen

Geografisch leren redeneren vraagt oefening in onderbouw en bovenbouw. Om docenten een handvat te bieden is een geografisch redeneermodel ontworpen. Handig bij het ontwerpen én nabespreken van een opdracht.

Het aardrijkskundeonderwijs wil leerlingen voorzien van krachtige kennis om als burger te kunnen participeren in het maatschappelijk debat over ruimtelijke vraagstukken. Dit vergt dat ze een geografische redenering kunnen opzetten. Ze moeten dit ook laten zien tijdens het eindexamen. Gestuurd door geografische vragen moeten ze met behulp van bronnen en geografische werkwijzen een ruimtelijk vraagstuk analyseren en zo komen tot een waardeoordeel, de oplossing van een probleem of een gewenst scenario. Hiermee wordt nadrukkelijk een beroep gedaan op de hogere denkvaardigheden analyseren, evalueren en creëren.

Deze cursus is bedoeld voor middelbare school docenten Aardrijkskunde die willen leren hoe ze complexe opdrachten kunnen integreren in hun lessen. In de onderbouw, met de nieuwe kerndoelen, en in de bovenbouw met nieuwe examenprogramma’s krijgen ruimtelijke vraagstukken en daarover kunnen redeneren nog meer aandacht.

Geografisch redeneren helpt de wereld vanuit een ruimtelijk perspectief te begrijpen. Deze cursus wil leren hoe je geografisch redeneren in complexe samenhangen kan verwerken in leeropdrachten. Daarbij focust de cursus enerzijds op het ontwerpen van de complexe opdrachten en anderzijds leert de deelnemer het leren van leerlingen in complexe opdrachten te herkennen.

Eén van de doelstellingen van goed aardrijkskundeonderwijs is geografisch kunnen redeneren. Geografisch redeneren komt wel aan bod in Nederlandse schoolboeken en examens, maar vaak niet in complexe samenhangen. De inzet van complexe opdrachten is echter noodzakelijk voor het ontwikkelen van krachtige kennis en het oordeelsvermogen en nadenken over mogelijke oplossingen, waardeoordelen en/of gewenste scenario’s te bevorderen.

Het werken met en ontwikkelen van complexe opdrachten om het geografisch rederen te bevorderen, is niet eenvoudig. Na een aantal tests bleek de aanpak van zogenaamde “leeropdrachten” met zeven lesfasen veelbelovend (Hoffmann, 2021). In deze aanpak gaan leerlingen aan de hand van een spannende onderzoeksvraag en divers bronmateriaal aan de slag met complexe opdrachten. Geleidelijk aan leren leerlingen dan met grotere hoeveelheden informatie om te gaan. Centraal bij zo’n opdracht staat een complex leerproduct (bijvoorbeeld een filmscenario, een voorlichtingsfolder), waarin een vraagstelling moet worden beantwoord. Er is altijd ruimte voor de stem van de leerling (wat heeft dit thema met mij te maken?) en een transfer, bijvoorbeeld naar andere thema’s.

In deze bijscholing willen we met collega’s gezamenlijk de aanpak van leeropdrachten verkennen, zelf zo’n leeropdracht ontwikkelen en ervaringen uitwisselen. Hiervoor zijn er vier bijeenkomsten op locatie.

• hoe ze een geografisch redeneermodel kunnen verwerken in hun onderwijs;
• hoe complexe opdrachten het geografisch redeneren ondersteunen;
• het leren van leerlingen in complexe opdrachten te herkennen;
• zelf complexe opdrachten te ontwerpen;
• gebruik te maken van verschillende fases bij de inzet van complexe leeropdrachten in de les.

De cursus is gericht op het ontwikkelen van redeneeropdrachten in complexe samenhangen. Samen verkennen we de aanpak van zulke opdrachten, voeren we bestaande opdrachten uit, wisselen we ervaringen uit en wordt er een eigen redeneeropdracht ontwikkeld.

Het geografisch redeneren wordt toegelicht aan de hand van een redeneermodel. Opdrachten die ontwikkeld zijn op basis van dit model worden geanalyseerd en groepsgewijs geoefend met een redeneeropdracht.

Het idee van geografisch redeneren in complexe samenhangen en leeropdrachten met hun achterliggende ontwerpprincipes (Hoffmann, 2021) wordt geïntroduceerd. Vervolgens worden al ontwikkelde opdrachten voorgesteld, met als bedoeling de fasen van het model van Hoffmann te herkennen. Ten slotte wordt in kleine groepen een begin gemaakt met het brainstormen over het opzetten van een eigen opdracht (thema, mogelijk materiaal en doelgroep).

Tijdens deze bijeenkomst worden de ontworpen leeropdrachten besproken door middel van intervisie en is er gelegenheid vragen te stellen en gezamenlijke tips te delen.

Centraal staat hier het presenteren van de gemaakte opdrachten en het uitwisselen van ervaringen. De verbeterde, aangepaste opdrachten worden met elkaar gedeeld. Aan het einde van de cursus zal iedere deelnemer, afhankelijk van het aantal deelnemers, over een omvangrijke voorraad aan complexe opdrachten beschikken.