Ethiek in de ambtelijke praktijk: rechtvaardigheid, integriteit & democratie

Wat gaan we doen?

• Bijeenkomst 1: De (on)mogelijkheid van ambtelijke ethiek

  Ambtelijke ethiek vertrekt vanuit het idee dat ambtenaren moreel oordeels- en handelingsvermogen uitoefenen, en verantwoordelijkheid dragen in een professionele context waar normatieve vraagstukken aan de orde van de dag zijn. Toch wordt de ambtelijke context vaak gekarakteriseerd als overmatig technocratisch of zelfs waardenvrij.

  In deze sessie onderzoeken we de mogelijkheid van ambtelijke ethiek. We staan in het bijzonder stil bij de relatie tussen de professionele moraal (zoals een ambtelijke beroepsethiek) en ethiek in andere sociale rollen (zoals die van burger of familielid). We nemen de nieuwe ambtseed als uitgangspunt om individuele ervaringen van spanningen tussen verschillende morele rollen van deelnemers te analyseren.

  Tenslotte introduceren we enkele basisprincipes en methodes van de praktische ethiek ter versterking van de kwaliteit van morele argumentatie: het expliciteren van impliciete normatieve aannames, de methode van reflectief evenwicht, en het voorkomen van redeneervalkuilen.

• Bijeenkomst 2: Rechtvaardigheid & onrecht

  Rechtvaardigheid is door de Amerikaanse filosoof John Rawls treffend geduid als ‘de eerste deugd van sociale instituties.’ In de politieke en moraalfilosofie wordt rechtvaardigheid vaak als het belangrijkste concept gezien, als is er voortdurend verschil van inzicht over haar betekenis en waarde.

  In deze sessie staan we stil bij de voornaamste theoretische benaderingen: o.a. libertarische en egalitaire benaderingen, verdelende en relationele rechtvaardigheid, en verschillende ‘metrieken van rechtvaardigheid’ in overheidsbeleid. Daarnaast onderzoeken we de betekenis van structureel en historisch onrecht en stellen daarbij de vraag: is het mogelijk om onrecht te bestrijden zonder overeenstemming over de ideale betekenis van het rechtvaardigheidsbegrip?

  Met deze theoretische bagage analyseren we rol van rechtvaardigheid in de nieuwe sturingsfilosofie van de Rijksoverheid en evalueren we de kracht van rechtvaardigheidsargumenten in de casuïstiek die deelnemers inbrengen.

• Bijeenkomst 3: Integriteit & corruptie

  Integriteit in de ambtelijke praktijk vraagt om professionals ethische normen en principes op een consistente, vertrouwenswaardige, en transparante wijze hoog moeten houden.

  In deze sessie onderzoeken we verschillende betekenissen en praktische vereisten van integriteit. Meer specifiek analyseren we de relatie tussen integer handelen door individuele ambtenaren en de ‘institutionele integriteit’ van de bredere ambtelijke organisatie. Zijn individuele en institutionele integriteit van elkaar te onderscheiden? En wat voor morele arbeidsdeling stellen deze begrippen voor?

  Tenslotte analyseren we hoe de Gedragscode Integriteit Rijk deelnemers ondersteunt in het voorkomen van integriteitsschendingen (of ernstiger vormen van corruptie) in de eigen werkomgeving.

• Bijeenkomst 4: Democratie & autocratie

  Van oudsher staan democratie en de ambtelijke dienst op gespannen voet met elkaar, niet alleen in de publieke verbeelding maar ook in de geschiedenis van de politieke filosofie. Machtsuitoefening door ongekozen ambtenaren lijkt immers moeilijk te verzoenen met het ideaal van collectief zelfbestuur door vrije en gelijke burgers, en de door hen gekozen politici.

  In deze sessie verkennen we deze klassieke spanning, maar analyseren we ook hoe de ambtelijke dienst kan helpen om democratische aspiraties te verwezenlijken. We gaan specifiek in op de verantwoordelijkheden van ambtenaren in het bestrijden van democratische erosie: een proces waarin democratisch gekozen leiders op autoritaire wijze de democratische cultuur van de samenleving en de bestuurlijke slagkracht van de overheid ondermijnen.